است و راجع به آن كتابهاى مستقل نوشته شده اينجا جاى بحث تمام آنها نيست همين قدر ميخواهم گوشزد مطالعه كنندگان محترم نمايم كه كسى كه مراعات حقوق والدين ننمايد و زجر و جفا نسبت به آنان روا دارد نه از زندگانى دنيا بطور شايستگى بهره‌مند مىگردد و نه از فيوضات اخروى برخوردار مىشود مخصوصا حقوق مادر بسيار است نظر به آن زحمات و مشقتهايى كه در پرستارى اولاد متحمل ميگردد و اين خلاف انصاف و عاطفه بشرى و حقوق اجتماعى است كه در پيرى و شكستگى اولاد جوان نيرومند مراعات حقوق والدين را ننمايد و آنها را به خود واگذارد . و پس از آن هر كس نزديكتر است بايستى وى را مقدم بر سايرين قرار داد و پس از آن اطفال يتيم كه سر پرستار ندارند البته مراعات آنها هم به نظر اجتماعى و هم به نظر فردى لازم و بسيار داراى اهميت است . و پس از آن مساكين و فقراء و كسانى كه قوت سال خود و عيالات و عائله آنها معوّق و قدرت بر تأمين معاش آنها نداشته‌اند و پس از آن ابن السبيل كسانى ميباشند كه در غربت بيچاره ميگردند بايستى مورد احسان قرار داده شوند . و اين ترتيبى كه در اينجا راجع بانفاق گفته شده و در آيه پيش راجع باحسان تعيين شده روى ميزان عقل و منطق و ارشاد عقلى استوار گرديده نه اين است كه اين ترتيب لازم باشد يا طورى باشد كه با هم جمع نشود اين است كه فقهاء راجع به اين ترتيب حكم بلزوم و وجوب نموده‌اند بلكه اين ترتيب را نيكو و مستحبّ دانسته‌اند و وجوب نفقه پدر و مادر هر گاه فقير باشند بادله ديگرى ثابت گرديده و شايد اشاره به همين استحسان عقلى و امر ارشادى دارد نه مولوى قوله تعالى . وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ما ، در ما تَفْعَلُوا ماء موصوله و از آن عموم استفاده مىشود يعنى آنچه عمل خوب و نيكو كنيد به اين ترتيبى كه ذكر شد يا به غير اين ترتيب در مورد انفاق مال باشد يا غير آن خداوند ميداند و بمقتضاى وعده‌اى كه داده جزاى خير ميدهد .